Hoe een vertragingstactiek het mislukken van Digitaal 2017 bloot legt

De opvolger van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) legt tijdens de behandeling in de Eerste Kamer een pijnlijk probleem bloot: overheden blijken massaal niet hun wettelijke verplichtingen te kunnen nakomen. Ook is het twijfelachtig of de ICT-ambities voor het tot 2019 vertraagde Digitaal 2017 ooit nog wel goed op de rit krijgt.

Voor het zomerreces keurde de Tweede Kamer de Wet open overheid (Woo) goed. Groot pijnpunt volgens de Ministers Plasterk en Blok is het maken van een register met de bij de overheid aanwezige documenten. In zo’n lijst staat welke documenten er bij een bestuursorgaan zijn. Een nogal cruciaal onderdeel wil je ooit nog stukken terugvinden.

Nu de wet bij de senaat ligt en wel eens realiteit zou kunnen worden, laat minister Blok spontaan onderzoek uitvoeren naar de kosten van de invoering van de wet. Het is een beetje laat in het proces en een doorzichtige truc om de nieuwe wet te frustreren, maar ook een helder signaal: de digitaliseringsslag is heel zwak rond de toegankelijkheid van de informatie. Het is een nogal cruciaal detail.

Lezen en begrijpen

Wat de situatie extra pijnlijk maakt, is dat de lijst nu al een verplichting is. De Archiefwet eist dat er een besluit komt of een document nou wel of niet in het archief hoort en hoe openbaar het document mag zijn. Het grote verschil is alleen met de nieuwe wet is dat dat de administratie niet na twintig jaar in orde wordt gemaakt, maar nu al. Je zou verwachten dat dit een logische stap is voor een overheid die uitsluitend nog digitaal wil communiceren met de burger.

Plasterk wat de Woo zou kosten aan … de Belastingdienst. Hoe toevallig zij verwachten dat zij in ieder geval 55 miljoen per jaar kwijt zijn aan het bijhouden van de administratie. De dienst verwacht geautomatiseerd de informatie aan de lijst te kunnen toevoegen, maar niet andere zaken. Het gaat dan om verwerken van de 16.000 klachten, 420.000 bezwaarschriften, twee miljoen notities van de Belastingtelefoon en 76 miljoen aangiften.

Het rubriceren zou 1-4 minuten duren en daarmee kost het ondoenlijk veel geld is de redenering. “Maar bijvoorbeeld een klacht moet gelezen, begrepen en geanonimiseerd worden. En de beleidsdocumenten zijn hier nog niet bijgeteld”, stelt een zegsvrouw.

Duurder

Dat dit slimmer kan, is evident want rubriceren mag gewoon heel algemeen gebeuren. Een klacht is een categorie op zichzelf net als een vraag. Maar belangrijker is de vraag: hoeveel kost het rubriceren als je 20 jaar later een wettelijk verplicht besluit over de stukken neemt?

Volgens Marens Engelhart van het Nationaal Archief stelt tijdens een hoorzitting over de Woo in de senaat dat achteraf behandelen het veel duurder is:

De Wet open overheid brengt eigenlijk de noodzaak naar voren om voor al die organen ook elementen met betrekking tot de openbaarheid in te regelen. Zodra organisaties namelijk archieven overbrengen naar een archiefinstelling, moet aangegeven worden wat het openbaarheidsregime is en of er beperkingen zijn. Als je dat pas doet op het moment van overbrenging, is dat heel veel werk en het is ook kostbaar om dit achteraf te doen. In het wetsvoorstel open overheid wordt dat moment naar voren gebracht. Er zijn dus twee elementen. Het gaat in de eerste plaats om meer organisaties en in de tweede plaats wordt het moment van openbaarheidsbeperkingen naar voren gebracht. Dat is effectiever.

Slechte archivering

Daarnaast wordt iets anders duidelijk: als er nu nieuwe kosten dreigen te ontstaan dan deugt de archivering dus niet. Volgens Blok moet nu worden uitgezocht wat het rubriceren van documenten kost. Al is het nu al een verplichting toch is dit kennelijk een grote onbekende.

Dus als de minister in 2019 überhaupt zijn digitaliseringsambities (Digitaal 2017) al weet waar te maken dan voldoet de overheid nog altijd niet aan de Archiefwet. Een conclusie die wel vaker wordt getrokken. Het parlement vraagt om goede archivering, maar krijgt dat niet.

Informatie verdwijnt dus in systemen waar het niet makkelijk is meer te vinden. Dat verklaart meteen waarom de huidige Wob-verzoeken zoveelk gedoe zijn. De informatie is er wel, maar zo goed verborgen dat zelfs de ambtenaren er maanden aan moeten werken om die ooit nog boven tafel te krijgen.

Jij-bak

Via een goedkope jij-bak schrijven ministers Plasterk (ooit als minister in het verleden verantwoordelijk voor de archieven) en Blok dat problemen nu toe aan de Wet open overheid.

De brief van Blok over het onderzoek naar de invoering van de Woo maakt iets heel duidelijk: Het echte probleem is niet de nogal doorzichtige vertragingstactiek om transparantie tegen te gaan, maar de onkunde de digitale archieven goed op orde te krijgen en het stelselmatig negeren van signalen. Dat probleem materialiseert zich ze met de huidige Archiefwet pas over een jaartje of 20.

 

Plasterk blijft vechten tegen transparantie

Nadat de Tweede Kamer op eigen initiatief een nieuwe wet voor transparantie heeft aangenomen, wil Ronald Plasterk door met de oude wet: maar dan minder transparant.

Nog geen maand geleden stemde het parlement voor de initiatiefwet van GroenLinks en D66 om de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) te vervangen door de Wet open overheid (Woo). Een historische stap. Het gevolg is dat meer overheidsinformatie in openbaarheid mag en de burger minder lang hoeft te wachten.

Onfatsoenlijk

Maar voor de Eerste Kamer zich over de wet kan buigen heeft Plasterk een tweede wet ingeschoten bij het parlement. Die wet borduurt voort op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Om te voorkomen dat golddiggers de wet misbruiken moet er een aanpassing komen: de dwangsom moet worden afgeschaft door wettelijke termijnen een onderdeel van overleg te maken. Ofwel: de burger de rechtspositie af te pakken.

Niet alleen is de methodiek ‘wacht maar tot je een ons weegt’ onfatsoenlijk, maar ook de gang van zaken. Het probleem van de golddiggers is namelijk in de Woo al opgelost en daarover heeft de Tweede Kamer al beslist. Probleem gefixt dus. Door nu de initiatiefwet van het parlement te doorkruisen met een eigen, mindere wet is ronduit onfatsoenlijk.

Dat documenten zo slecht toegankelijk zijn bij veel overheden valt onder verantwoordelijkheid van het Ministerie van Binnenlandse Zaken. En u raadt het al: echt meters maakt Plasterk niet met het fixen van de oorzaak van het laat beslissen op informatieverzoeken: de slechte systemen. Weer onfatsoenlijk, zeker als je beseft dat de Woo wél op die problemen ingaat. Dat is dus drie maal onfatsoenlijk.

Haast

Natuurlijk is er een redenering om dit onfatsoenlijke goed te praten. De minister heeft namelijk haast om dit probleem te fixen. Anders vloeit er zoveel geld weg. Daarom is het ‘spoedwetje’ nodig. Maar de spoedwet heeft wel twee jaar op zich laten wachten. In juni 2015 sprak de kamer er al over.

Dat de behandeling bijna een jaar heeft stilgelegen is op initiatief van Plasterk zelf. Hij schrok van een PvdA-motie. Die stelt namelijk dat de burger wel naar de rechter mag stappen wanneer de overheid de wettelijke termijnen aan de laars lapt. Inmiddels is die motie aangenomen … tijdens de behandeling van de Woo. Dus de spoed is nogal een misbruikt argument.

Sans gêne

De Tweede Kamer zou zich geschoffeerd moeten voelen door het überhaupt inbrengen van deze wet, de schijnargumenten van ‘spoed’ en de gebrekkige informatievoorziening. Deze wet reageert zeven jaar sinds de introductie op een probleem dat inmiddels door het parlement al is verholpen en hoopt duidelijk dat de Woo er nooit gaat komen. Ondertussen raakt het de rechtspositie van de burger. Plasterk is echt sans gêne en echt onfatsoenlijk bezig.

 

1-0

Met het aannemen van de Wet open overheid door de Tweede Kamer staat het 1-0 voor de burgers versus VNO/NCW en de Vereniging Nederlandse Gemeenten. Vooral die laatste club lijkt de eigen organisatie steeds belachelijker te maken.

VNG-directielid Kees Jan de Vet had het er maar druk mee de laatste weken. Hij had rode vingertjes van het sturen van brandbrieven naar de Tweede Kamer en het bellen naar de politici om vooral tegen meer transparantie te stemmen. Zijn verhaal is al jaren dat hij transparantie een warm hart toedraagt, maar de daden van hem en zijn vereniging zijn telkens anders. Zijn club adviseert al jaren in obstructie van transparantie, het op kosten jagen van burgers, het buitenspel zetten van digitale hulpmiddelen en het coördineren van verzet tegen iedere verandering.

Niks bereikt

Als het aan hem en zijn VNG had gelegen, gebeurt er niets. Want zoals de beste man al verkondigde bij een hoorzitting in 2014 wilde hij af van de druk om tijdig volgens de Wob zaken te leveren. De gemeenten zouden dan vanzelf transparanter worden. Een nieuwe wet was volgens hem echt niet nodig. Al eerder werd beterschap beloofd, maar ook toen veranderde er bitter weinig.

Maar transparantie en het leveren van informatie staat of valt met digitalisering van de documentenstroom. Van die stap is ook weinig terecht gekomen. Eerdere initiatieven om bijvoorbeeld het uitwisselen van gegevens te verbeteren zijn onder verantwoordelijkheid van de VNG onder aanvoering van Kees Jan op weinig uitgedraaid.

Geen rol

Hoe het ook zij Kees Jan was actief in het tegenwerken van de wet namens de gemeenten. Het leek goed te werken, want vooral het CDA had goed geluisterd naar de VNG. En ook Plasterk wees erop:

Dat is consistent, mede omdat ook andere overheden, bijvoorbeeld de VNG, kritisch hebben gereageerd op het voorliggende voorstel.

Wat de Minister en de VNG gemakshalve even vergeten, is dat de bestuurdersclub geen overheid is. Sterker nog: wil de VNG namens gemeenten spreken dan moet er een mandaat zijn en dat is er niet. In diverse gemeenten wordt veel transparanter geopereerd en gewerkt aan een digitale omgeving om aan de wet te voldoen. Kees Jan spreekt voor zijn beurt.

Yes we can

Als Kees Jan de energie die hij de laatste weken heeft getoond in het tegenwerken van de wet de laatste jaren had gehad bij voor elkaar boksen van betere archieven, betere transparantie, een cultuurveranderingen dan hadden we misschien geen wetswijziging nodig. Maar het typeert de negatieve houding van de VNG. Altijd ‘nee we kunnen het niet’ als boodschap. In plaats van een optimistische handen uit de mouwen slaan en dingen wel bereiken. Want de stappen om wel informatie toegankelijk te maken zijn niet moeilijk.

Ondertussen is Kees Jan bezig met een nieuw project: een commissie adviseren over het inrichten van het lokaal bestuur. Welke boodschap zal hij daar uitstralen?

Gaat Nederland eindelijk transparanter worden?

De gekuiste briefjes rond de MH17 zijn een van de vele illustraties dat overheidstransparantie in Nederland nog wel wat ruimte voor verbetering heeft. Die verbetering komt er eindelijk als de Tweede Kamer een nieuwe wet serieus neemt.

Wie transparantie van de overheid wil, zal in veel gevallen een ingewikkeld gevecht met de overheid aan moeten gaan. Al schrijft de wet voor dat over documenten moet worden beslist als ze beschikbaar zijn, gebeurt dat niet. Sterker nog: alle wettelijke termijnen worden vaak overschreden. Zonder inhoudelijk kennis geen inhoudelijk debat en dat is voor bestuurders lekker rustig. Wie vervolgens toch zijn recht gaat halen wordt door de overheid geframed als misbruiker.

Komiek

En als er wel een besluit wordt genomen dan is transparantie vaak ver te zoeken. Of het nu gaat of het ontslag van Professor Maat in het onderzoek naar de MH17 of over de vraag wat een gebroken been in welk ziekenhuis kost vaak is transparantie moeilijk te verkrijgen.

Het niet transparant zijn is zo schering en inslag geworden dat cabaretier Mark Rutte zijn partijgenoot Ard van der Steur op dat punt op de hak neemt tijdens het Correspondents Diner:

Het was geen goed idee om Ard van der Steur mijn tekst te laten schrijven.

Vervolgens houdt hij een zwartgelakte pagina omhoog.

‘Van der Steur kon er niet zijn vanavond. Hij biedt daarvoor zijn welgemeende excuses aan.’

Precies zoals het ging rond de gebrekkige transparantie. Alleen van de aan de kamer beloofde verbeteringen, is weinig merkbaar. Daar is duidelijk nog een steuntje in de rug nodig.

Nieuwe wet

Gelukkig kan er veel verbeteren, omdat er een nieuwe wet in aantocht is. De Wet open overheid ligt al sinds juli 2012 op de plank bij de Tweede Kamer, maar komt donderdagavond eindelijk weer ter sprake. De wet regelt dat een aantal knelpunten worden opgelost.

Werden – ondanks de digitalisering – de wachttijden op een besluit over documenten verdubbeld naar 56 dagen, in de nieuwe wet worden die verkort. Betere digitalisering moet eerder besluiten mogelijk maken. Ook het smoezenboek om informatie maar niet openbaar te maken, wordt drastisch ingeperkt.

Maas in de wet

Maar de belangrijkste wijziging wordt wel dat meer organisaties aan transparantie moeten voldoen. De nieuwe wet stopt een maas in de wet waar de overheid gretig gebruik van maakt: Door een stichting of vereniging op te richten, vallen de documenten van die organisatie niet automatisch onder het transparantie regime. Ook moet eindelijk de Tweede Kamer zelf transparanter worden.

De nieuwe wet biedt veel nieuwe kansen om transparanter te worden. Natuurlijk kan het veel beter, maar dit is een begin. Het dwingt de politieke partijen nu ook kleur te bekennen: blijven we transparantie lippendienst bewijzen of gaan we nu eindelijk wat achterstallig onderhoud doen?

ICT-chaos in Amsterdam nekt open source

De ict-infrastructuur in de gemeente Amsterdam staat er zo slecht voor dat de verantwoordelijke directeur het risico van open standaarden en open source niet aandurft. “Het is crisis.”

De gemeente Amsterdam schrapt de plannen om open standaarden en open source te implementeren, omdat dit de heersende ict-chaos zou vergroten. Hierover is een aantal raadsfracties woedend. Eén raadslid overweegt zelfs juridische stappen omdat ambtenaren geen volledige openheid van zaken over de kwestie willen geven.

Het conflict tussen de Dienst ICT en de lokale politiek speelt al enige tijd, maar wordt steeds verder op de spits gedreven. De hoofdstad leek ambitieus aan de slag te zijn gegaan met het gebruik van open standaarden en ook een project om open-sourcesoftware een kans te gunnen, leek te slagen. Maar sinds enige tijd is duidelijk dat de ambities meer door de politiek dan de ambtelijke top worden gedragen. De meest recente climax is dat open-sourcesoftware een risico zou vormen. Lees het verhaal op Webwereld.

‘Saddam Hussein vreesde geen oorlog’

Saddam Hussein realiseerde zich dat er in Irak na de aanslagen van 11 september 2001 een oorlog dreigde, maar verwachtte deze niet direct. Dat blijkt uit stukken van de De Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD). In totaal zijn 447 pagina’s documenten met de opmaat naar de inval in Irak van 20 maart 2003 vrijgegeven aan NU.nl door een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur. Lees het verhaal op NU.nl.

D66 wil overheidstransparantie op Europees niveau afdwingen

BRUSSEL – Landen als Nederland moeten desnoods via Europese regelgeving worden gedwongen burgers meer toegang tot overheidsdocumenten te geven. Daarom start europarlementariër Marietje Schaake (D66) een onderzoek. Wie nu openheid over beleid vraagt, verzand met de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) in een woud van regels. Ook beantwoording is vaak erg traag. Nederland hoort volgens kenners bij de achterhoede landen op het gebied van transparantie. Op een bijeenkomst over persvrijheid in Brussel maandag vertelt Schaake aan NU.nl serieus onderzoek te doen om die situatie te veranderen. Lees het verhaal op NU.nl.

IJsland kiest unaniem voor verregaande persvrijheid

AMSTERDAM – Het parlement in IJsland heeft unaniem voor een verklaring gestemd, waardoor diverse wetten worden aangepast. Journalisten en bronnen krijgen hierbij zeer verregaande bescherming. Voor klokkenluiderssite Wikileaks is dit reden om te verhuizen. Ook Nederlandse journalisten kunnen van de wetgeving voordeel hebben. Lees het verhaal op NU.nl.

Journalist daagt Hirsch Ballin om computerbeveiliging – PERSBERICHT

Onderzoeksjournalist Brenno de Winter heeft justitieminister Ernst Hirsch Ballin (CDA) gedaagd voor het weigeren helderheid te verschaffen over de risico’s die zijn departement loopt met gevoelige gegevens. Ofschoon de wet voorschrijft dat de bewindvoerder een beslissing op het informatieverzoek neemt, heeft hij dit niet gedaan. Daarom heeft de rechtbank Arnhem ingestemd met een versnelde procedure.De kwestie begon in september 2009. Uit vrijgegeven bonnetjes blijkt dat Hirsch Ballin anti-virussoftware op zijn dienstlaptop heeft geïnstalleerd. In goed beveiligde zakelijke omgevingen is het installeren van dergelijke software voorbehouden aan systeembeheerders. Daarom roept dit de vraag op hoe veilig de laptop is en of er ook kwaadaardige programmatuur aanwezig is. Begin april maakte de AIVD een rapport publiek, waaruit blijkt dat juist wordt gevreesd voor spionage in bijvoorbeeld hotelkamers. Voor SP-kamerlid Arda Gerkens was deze zaak in september aanleiding om vragen aan de bewindspersoon te stellen.

De Winter verzocht met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur om documenten over basale beheersprocedures publiek te maken. “Een minister heeft altijd interessante informatie bij zich, waarbij in een aantal gevallen dit gevoelig zal zijn. Is het niet voor het departement dan is het wel gevoelig voor de burger”, stelt hij dan ook. “Deze zaak roept veel meer vragen op. Die hoor je te onderzoeken zeker als het een bewindvoerder betreft die jaarlijks het volk van het belang van informatiebeveiliging probeert te overtuigen via een campagne.”

Maar op het Wob-verzoek volgde geen reactie en ook telefoontjes hebben Justitie niet tot een beslissing kunnen bewegen. Ook op het bezwaarschrift tegen het kennelijk weigeren van het verzoek is geen beslissing genomen. Diverse herinneringen per telefoon, fax en e-mail gaven ook geen uitkomst. Zelfs een formele ingebrekestelling bleef onbeantwoord. Hierop stapte de Winter naar de rechter, die prompt besloot de zaak versneld te behandelen. “De minister lapt de wet aan zijn laars, want na acht maanden is er niets gebeurd. Dat is een bestuurder onwaardig en zou je al helemaal niet van een justitieminister verwachten.”

De Wet dwangsom en beroep bij niet tijdig beslissen regelt dat justitie nu ook een schadevergoeding per dag moet betalen en regelt dat burgers sneller toegang tot de rechter hebben. “De dwangsom maakt duidelijk geen indruk, zolang verantwoordelijken dat niet uit eigen zak moeten betalen”, stelt De Winter. “Eigenlijk is het te triest voor woorden dat er wetten zijn gemaakt, omdat overheden zich niet aan de wet wensen te houden. Dat is onwaardig voor een bestuurder en al helemaal voor een minister van Justitie.”

Naast het afdwingen van een beantwoording heeft de Winter de rechtbank ook gevraagd een beslissing op het informatieverzoek te nemen. “Zelf blijken ze dat in acht maanden niet te kunnen en hopelijk herstelt de rechtbank de mogelijkheid voor een journalist om zijn taak naar behoren uit te voeren.” Waarschijnlijk is een uitspraak in de zaak te verwachten voor 21 juli dit jaar.

GroenLinks wil ‘openbaarheidswaakhond’ oprichten

AMSTERDAM – Het moet voor de overheid moeilijker worden om informatie bij de burger weg te houden, vindt GroenLinks. De partij wil het onderwerp verheffen tot verkiezingsthema en is van plan de wetten op dit fundamenteel te veranderen. Voor toegang tot overheidsinformatie kunnen burgers nu gebruik maken van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Die wet is volgens het kamerlid Mariko Peters vaak een moeizame gang voor de burger, omdat verzoeken maandenlang duren, vaak eindigen in juridische procedures, en informatie uiteindelijk toch niet beschikbaar komt. Lees het verhaal op NU.nl.