Romano van der Dussen eist openheid van Minister Koenders

Voor Romano van der Dussen heb ik openheid geëist in zijn zaak bij Minister Koenders.

De 42-jarige Romano van der Dussen, die al twaalf jaar in een Spaanse gevangenis zit, dient een Wob-verzoek in om duidelijkheid te krijgen over wat er door de jaren heen bekend was bij de Nederlandse overheid over zijn zaak. Lees het verhaal op NU.nl. Of bekijk het Wob-verzoek.

Mogen we weten wat zorginstellingen declareren?

Minister Edith Schippers heeft 2015 uitgeroepen tot het jaar van transparantie in de zorg. Een belangrijk onderdeel daarbij zijn de kosten in de zorg, omdat deze blijven stijgen en daarom moeten er pijnlijke keuzes worden gemaakt. Maar openheid over bestedingen krijg je niet zomaar en dat wordt dus rechten.

Inmiddels heeft Schippers een lijst van 30 aandoeningen gepresenteerd waar meer openheid over moet komen. De behandeling van deze ziektes gebeurt in de meeste gevallen door het uitvoeren van verrichtingen, die in zogenaamde Diagnose Behandel Combinaties (DBC’s), zeg maar het product, worden gedeclareerd. Precies die declaraties wil een klant nu in de openbaarheid hebben.

Kosten beheersen

Lex Slaghuis van de Open State Foundation, een stichting die open data toegankelijk wil maken. Een thema dat veel aandacht krijgt, zijn de publieke uitgaven via subsidies of via de budgetten.

Een groot deel van ons belastinggeld gaat aan de zorg. De industrie kostte volgens CBS in 2014 ons zo’n €95 miljard (zo’n €5.630). De declaraties in de ziekenhuizen raken vaak het eigen risico en daarom maakt het nog wel uit wat er voor behandelingen wordt betaald door welke verzekeraar. Dat bepaalt keuzes en maakt ook uit: de prijsverschillen zijn soms behoorlijk extreem. Alleen op die prijsverschillen is veel te besparen.

Omdat ook er prijsverschil kan zijn wat een zorgverlener voor dezelfde behandeling aan verzekeraars rekent (en dus door ons wordt betaald) vroeg Slaghuis met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) de declaraties op bij de Nederlandse Zorgautoriteit, maar kreeg dit niet.

Concurrentiegevoelig

Dus stapte ik voor Slaghuis naar de bestuursrechter om de informatie toch in de openbaarheid te krijgen(dossier hier|LINK). Volgens de landsadvocaat zou het openbaar maken van deze gegevens de concurrentiepositie van de zorgverleners verzwakken en dus moet de informatie geheim blijven.

Wie een restitutiepolis heeft, mag altijd eerst een behandeling betalen en dan zelf declareren. Dan zijn de tarieven zichtbaar. Daarnaast is het wettelijk geregeld dat je bij de zorgverzekeraars de declaraties zelf kunt inzien, zoals in het voorbeeld van een fietsongelukje dat ik vorig jaar had.

eDeclaratie

Nog vreemder is dat iedereen een ziekenhuis mag opbellen en een prijsopgaaf mag vragen voor zijn eigen verzekeraar. Dus die concurrentiegevoelige informatie is ook niet zo’n geheim dat je het nooit achterhaalt. En dan zou het toch openbaar moeten kunnen zijn.

Privacy

Nog vreemder is het argument van de privacy. De gegevens die bij de NZA liggen zijn namelijk gepseudonimiseerd en zouden niet meer tot de persoon te herleiden moeten zijn. Tenminste dat schreef Minister Schippers in september 2014 nog in antwoord op kamervragen aan de Tweede Kamer:

“Bij pseudonimisering van persoonsgegevens worden de identificerende kenmerken van personen op een zodanige manier (vooraf) versleuteld en omgezet in een pseudo-identiteit, dat de werkelijke identiteit van de betreffende personen niet meer te achterhalen is.”

Nu beweert de landsadvocaat dat het toch mogelijk is in sommige gevallen te achterhalen wie er nou een behandeling naar een persoon te herleiden. Hoe dat werkt, blijft vaag maar zet wel het systeem van declareren onder druk. Bij de invoering van het systeem is beloofd dat de privacy niet in het geding zou zijn en opeens beweert de NZA toch patiëntengegevens te beheren.

Rechter

Of er declaratiegegevens openbaar mogen worden en welke dan precies is nu aan de bestuursrechter om te beslissen. Die hoort 27 augustus de zaak aan. Maar inzichten in de kosten is vaak een prima route om geld te besparen. Met budgetten van dit kaliber gaat dat dan al snel over honderden miljoenen of zelfs miljarden euro’s. Belangrijke informatie voor een land dat regelmatig pijnlijke keuzes om financiële redenen moet maken.

Meer lezen over deze zaak?

De volgende documenten rond de zaak zijn beschikbaar:

Journalist in hoger beroep tegen Wob-vonnis VNG – PERSBERICHT

De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) is geen bestuursorgaan waarop de Wet openbaarheid van bestuur van toepassing is. Dat heeft de bestuursrechter in Arnhem bepaald. Praktisch gesproken betekent dit dat de VNG documenten over falend ICT-beleid niet hoeft te openbaren. De zaak was aangespannen door onderzoeksjournalist Brenno de Winter, die van mening is dat de beleidsdocumenten onder de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) horen te vallen. Maar aan die inhoudelijke toetsing kwam de rechter niet toe. De Winter tekent hoger beroep aan bij de Raad van State.

Aanleiding voor de zaak was de uitvoering van een belangrijk onderdeel van het Nationaal Uitvoeringsprogramma van het Ministerie van Binnenlandse Zaken. Dit ICT-beleid is belangrijk bij de modernisering van gemeenten en ondervindt de nodige ernstige problemen. Toen de VNG weigerde openheid van zaken te geven over het verloop van dit programma, omdat ze daartoe niet verplicht zou zijn, stapte De Winter naar de rechter. Inmiddels is duidelijk dat de gemeentelijke belangenbehartiger veel te verwijten valt bij het falen van dit ICT-beleid. Lees de rest van het persbericht en de uitspraak op BigWobber.nl.

Journalist daagt Hirsch Ballin om computerbeveiliging – PERSBERICHT

Onderzoeksjournalist Brenno de Winter heeft justitieminister Ernst Hirsch Ballin (CDA) gedaagd voor het weigeren helderheid te verschaffen over de risico’s die zijn departement loopt met gevoelige gegevens. Ofschoon de wet voorschrijft dat de bewindvoerder een beslissing op het informatieverzoek neemt, heeft hij dit niet gedaan. Daarom heeft de rechtbank Arnhem ingestemd met een versnelde procedure.De kwestie begon in september 2009. Uit vrijgegeven bonnetjes blijkt dat Hirsch Ballin anti-virussoftware op zijn dienstlaptop heeft geïnstalleerd. In goed beveiligde zakelijke omgevingen is het installeren van dergelijke software voorbehouden aan systeembeheerders. Daarom roept dit de vraag op hoe veilig de laptop is en of er ook kwaadaardige programmatuur aanwezig is. Begin april maakte de AIVD een rapport publiek, waaruit blijkt dat juist wordt gevreesd voor spionage in bijvoorbeeld hotelkamers. Voor SP-kamerlid Arda Gerkens was deze zaak in september aanleiding om vragen aan de bewindspersoon te stellen.

De Winter verzocht met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur om documenten over basale beheersprocedures publiek te maken. “Een minister heeft altijd interessante informatie bij zich, waarbij in een aantal gevallen dit gevoelig zal zijn. Is het niet voor het departement dan is het wel gevoelig voor de burger”, stelt hij dan ook. “Deze zaak roept veel meer vragen op. Die hoor je te onderzoeken zeker als het een bewindvoerder betreft die jaarlijks het volk van het belang van informatiebeveiliging probeert te overtuigen via een campagne.”

Maar op het Wob-verzoek volgde geen reactie en ook telefoontjes hebben Justitie niet tot een beslissing kunnen bewegen. Ook op het bezwaarschrift tegen het kennelijk weigeren van het verzoek is geen beslissing genomen. Diverse herinneringen per telefoon, fax en e-mail gaven ook geen uitkomst. Zelfs een formele ingebrekestelling bleef onbeantwoord. Hierop stapte de Winter naar de rechter, die prompt besloot de zaak versneld te behandelen. “De minister lapt de wet aan zijn laars, want na acht maanden is er niets gebeurd. Dat is een bestuurder onwaardig en zou je al helemaal niet van een justitieminister verwachten.”

De Wet dwangsom en beroep bij niet tijdig beslissen regelt dat justitie nu ook een schadevergoeding per dag moet betalen en regelt dat burgers sneller toegang tot de rechter hebben. “De dwangsom maakt duidelijk geen indruk, zolang verantwoordelijken dat niet uit eigen zak moeten betalen”, stelt De Winter. “Eigenlijk is het te triest voor woorden dat er wetten zijn gemaakt, omdat overheden zich niet aan de wet wensen te houden. Dat is onwaardig voor een bestuurder en al helemaal voor een minister van Justitie.”

Naast het afdwingen van een beantwoording heeft de Winter de rechtbank ook gevraagd een beslissing op het informatieverzoek te nemen. “Zelf blijken ze dat in acht maanden niet te kunnen en hopelijk herstelt de rechtbank de mogelijkheid voor een journalist om zijn taak naar behoren uit te voeren.” Waarschijnlijk is een uitspraak in de zaak te verwachten voor 21 juli dit jaar.

Videoverslag legesrechtszaak de Winter vs. Kaag en Braassem

Op 22 maart 2010 diende mijn rechtszaak tegen de gemeente Kaag en Braassem. De inzet was een legesheffing voor het opvragen van documenten via een Wob-verzoek. Mag een gemeente daarbij leges heffen? Ik denk van niet, terwijl de gemeente het tegenovergestelde denkt. De beelden zijn gemaakt in het kader van het project Woberator door Sebastiaan ter Burg, die ze welwillend ter beschikking stelde.

Rechtszaak tegen de gemeente Kaag en Braassem from Brenno de Winter on Vimeo.

Openheid vragen moet

Als het aan de Tweede Kamerfractie van de PvdA ligt komen er “minder mensen als meneer De Winter”. Dat stelde Tweede Kamerlid Pierre Heijnen gisteren bij de presentatie van een boek over de Wob.In het boek Een muur van rubber vertellen vooral journalisten over de tegenwerking, die zij keer op keer hebben bij het krijgen van openheid van onze bestuurders. In het boek zit ook een hoofdstuk van mijn hand dat vooral inzicht geeft in de creativiteit van sommige ambtenaren bij de rechtzoekende burger. Natuurlijk ook met een voorbeeld van hoe het ook kan.

Ik heb van het wobben op bepaalde thema’s een sport gemaakt, omdat ik anders bepaalde nieuwsverhalen onvoldoende rond krijg of een incompleet beeld heb. Niet omdat ik het leuk vind om iedere keer afwijzingen te krijgen en weer eens in bezwaar te moeten, maar omdat ik weiger akkoord te gaan met het verborgen houden van zaken die ons collectief eigendom zijn. In documenten staat namelijk de formele, bestuurlijke waarheid. Al vraagt de wet van het bestuur veel pro-actief openbaar te maken in de praktijk moet je iedere keer bedelen.

PvdA-feestje
Het boek werd aangeboden aan PvdA-politicus, oud-minister en oud-burgemeester Bram Peper, die ooit zelf als gevolg van een Wob-verzoek in politiek zwaar weer kwam. Dat ging toen over zijn declaratiegedrag. Hij stelde dan ook cynisch vast dat hij zijn functie verloor over bonnetjes, terwijl politici nu het teveel gedeclareerde terugbetalen en daarmee de kous af was.

Bij de bijeenkomst in Nieuwspoort was ook PvdA-kamerlid Pierre Heijnen, die het opnam voor de oh zo arme ambtenaren, die al die vragen van journalisten moeten beantwoorden. Zij moeten al die documenten maar gaan zoeken.

Minder De Winter
Daarbij viel ook de opmerking dat er in Nederland toch niet meer mensen als meneer De Winter moesten komen, want er werd toch echt teveel gewobt. Daardoor zou het systeem verstoppen en het getuigde van mijn luiheid dat ik zoveel vroeg. Tactisch laat hij buiten beschouwing dat de wet voorschrijft dat er een verplichting is om zaken pro-actief openbaar te maken. Ook moet de overheid een goede administratie voeren om stukken te vinden (de “goede en geordende staat uit de Archiefwet). Dat zou veel Wob-verzoeken versnellen.

Toen de opmerking niet goed bleek te vallen in journalistenland volgde het bekende politieke gedraai. Het ging om kleine gemeenten waar vragen een probleem zijn, want met ministeries had hij “geen medelijden”. Mijn wobjes waren vooral een “schot hagel”. Iedere onderbouwing van die stelling bleef uiteraard uit en bleef de link uit met nieuws dat daadwerkelijk wèl werd gemaakt.

Om onderbouwing kon ik natijd ook niet vragen, want meneer had een spoeddebat en moest weg. Iets met overheidsdocumenten over 11 standrechtelijke executies in Afghanistan die de Tweede Kamer niet krijgt. Een relletje dat begon met een Wob-verzoek. Tijdens het debat was er een ander spoeddebat: de RTL-nieuws Wob over de zelfverrijking bij de politietop.

Wat feiten
Toen vorig jaar de rel rond de OV-chipkaart speelde, kon ik samen met dagblad Trouw dankzij een Wob aantonen dat de conclusies fors waren afgezwakt. PvdA-coryfee Jeltje van Nieuwenhoven nam als OV-ambassadeur het elektronisch kaartje in een rapport in bescherming. Reizigers maken zich nauwelijks druk over de privacy. Dankzij de tegenwerking moest ik naar de rechter om hard te krijgen dat deze conclusies nergens op gebaseerd waren.

De irritatie van Heijnen over mijn ene Wob naar alle gemeenten is onheus. Diverse gemeenten konden de documenten binnen een dag vrijgeven. Dit kon simpeler als de VNG openheid van zaken had gegeven, maar zij lieten het liever op een semantische discussie bij de bestuursrechter aankomen. Dat het onderzoek nuttig was, bleek al snel: Het beleid van PvdA-staatssecretaris Heemskerk kon niet zonder kritische journalistiek. Het programmabureau NOiV besloot eerst niemand op decentrale overheden te zetten. Na het onderzoek zijn dat twee mensen.

Als PvdA-staatssecretaris Jetta Klijnsma niet herhaalde visies van het College Bescherming Persoonsgegevens in de wind zou slaan over een schuldendatabase was ik het dossier nooit gaan onderzoeken. Nu heb ik een ‘schot hagel’ moeten afvuren om helderheid te krijgen over waarom iedere Nederlander beschermd moet worden tegen overcreditering met een plan van niemand minder dan Dirk Scheringa.

Wat statistieken
In Nederland wordt niet gewobt. Gewoon niet. 1.200 Wobjes jaarlijks op landelijk niveau stelt niets voor. Het maakt duidelijk dat de Nederlandse onderzoeksjournalistiek in een crisis zit. Per hoofd van de bevolking wobben Amerikanen ruim zeventig maal zoveel. In Bulgarije zo’n 25 maal zoveel.

Nog wat getalletjes: in Engeland is er geen departement met minder dan vijftig Wob-ambtenaren, in Nederland geen één met meer dan vijf. Van de bijna 100 bezwaarschriften, die ik dit jaar schreef voor geweigerde informatie, werden er ruim 60 binnen twee weken zonder hoorzitting stilletjes gegrond verklaard zonder zitting.

Slomer dan Zimbabwe
Op 1 oktober werd de Wet openbaarheid van bestuur aangepast. Nu kunnen overheden met foefjes en trucjes het beantwoorden van verzoeken tot vijf maanden rekken met dank aan PvdA-minister Guusje ter Horst. Als ze besluiten te verstrekken, want de route met bezwaar duurt acht maanden. Samen met Zimbabwe hebben we dan ook de traagste toegang tot overheidsinformatie ter wereld. Dat in een tijd van digitalisering en ‘e-overheid’. Ter vergelijk: in Estland moet de overheid binnen 5 dagen antwoorden.

Wij zijn het achtste land dat een Wob kreeg. Als PvdA-boegbeeld Joop den Uyl de introductie niet tien jaar had vertraagd, hadden wij hoger gescoord. Dat je in Nederland brede vragen moet stellen (het beruchte ‘schot hagel’) komt door het systeem. De burger weet niet welke documenten er zijn. In ontwikkelde landen, zoals Noorwegen, kun je gewoon door documenten zoeken en per document een verzoek indienen. Dit jaar heb ik dat twaalf keer gedaan en dus heb je geen ‘schot hagel’ nodig, terwijl binnen een week alle wobjes waren beantwoord. PvdA-minister Guusje ter Horst weigert met de NVJ te praten over de Wob, zodat we dit punt nog steeds niet op tafel kunnen leggen.

Minder PvdA, minder Wobs!
De krokodillentranen van Pierre Heijnen roepen bij mij één emotie op: de irritatie van een old-school, regentesk bestuurder, die wel eventjes zal bepalen welke documenten een journalist wel of niet mag zien. Je snapt toch niet dat er een kloof tussen burger en politiek is. De waakhond van de democratie moet kennelijk verworden tot een soort schoothondje.

Ik wil een tegenvoorstel doen: als jullie met heel veel minder zetels in de Tweede Kamer terugkomen, komt er minder twijfelachtig beleid. Zou een zegen voor mijn kerndossiers als beveiliging en privacy zijn. Dan beloof ik jullie bestuurders – zo die er nog zijn – minder te bevragen. Daar is dan immers geen reden toe.

Sorry Pierre. Die vlieger gaat bij mij niet op. Ik ben het eerder met je partijgenoot Bram Peper eens, die juist tijdens de sessie verhaalde hoe belangrijk het is om feiten te checken. Dat doe je met documenten. En als je hebt opgelet zat hij heftig bevestigend te knikken toen ik jou van repliek diende.

Aan de slag
Ik vind wobben leuk, want ieder geopenbaard document is een overwinning op de achterkamertjes. Volgend jaar zullen er veel onderzoeken volgen. Nu tik ik – lekker lui – aan een Wobje over ACTA aan een buitenlandse overheid, want daar krijg je informatie wel. PvdA-staatssecretaris Heemskerk blijkt namelijk in achterkamertjes te onderhandelen over een verdrag waardoor met een beetje pech computergebruikende burgers straks zonder proces of bewijs aan Marokko kunnen worden uitgeleverd. Ik wil wel weten hoe dat zit als je het niet erg vindt…

Fiscus moet deals met bedrijven openbaren

De Belastingdienst moet de overeenkomsten met grote ondernemingen openbaar maken. Dat blijkt uit een uitspraak van de rechtbank in Den Bosch. In die convenanten is vastgelegd dat bedrijven zich aan afspraken houden in ruil voor minder controles of verlichting van administratieve lasten. Ook branches, zoals de sexindustrie, gingen dergelijke overeenkomsten aan. Lees het verhaal op NuZakelijk.