Sleepwet: Praat mee over je digitaal privéleven

Met een nieuwe afluisterwet gaat Nederland een grens over waar internetexperts, wetenschappers, geheimhouders, bedrijfsleven en mensenrechtenactivisten fel tegen zijn. Een haalbaar referendum stelt een fundamentele verandering eindelijk ter discussie.

De nieuwe Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten (Wiv) opent de weg om naast gericht op een persoon of groep ook onschuldige burgers te tappen. Alles uit naam van de veiligheid. Wat de wetswijziging moet opleveren is niet onderbouwd.

Fundamentele verandering

In de nieuwe wet kan bijvoorbeeld een hele wijk of een organisatie worden getapt. De hoop is dat daarmee bepaald afwijkend gedrag in kaart te brengen is. Hoe dat werkt, is niet onderbouwd. Wat nieuw is, is dat we geen vermoeden meer nodig hebben om mensen in de gaten te houden.   

In een informatiesamenleving laten we met bijna alles digitale sporen achter op sociale netwerken, mail en computersystemen cruciaal. Ook zaken als een misstand, conflict, medische informatie of iets anders heeft opeens de terechte angst dat iemand meekijkt. Daarmee komt ons digitale privéleven ter discussie te staan. We gaan een grens over.

Dat gaat niet alleen mensen aan, maar ook bedrijven. Hoe aantrekkelijk is het voor een buitenlandse onderneming om zich hier te vestigen of hier computers te plaatsen en vervolgens de bedrijfsgeheimen in te leveren bij de Nederlandse overheid? Dat schept niet bepaald een lekker vestigingsklimaat.

Weerstand

Er is veel kritiek bij wetenschappers, experts op het gebied van aftappen, het bedrijfsleven (waaronder grote ondernemingen als Microsoft, Google, KPN, T-Mobile, Vodafone, BT, Tele2, Verizon, internetproviders, enzovoort), de koepel voor de ICT-branche, de Raad van State, bij mensenrechten- en burgerrechtenorganisaties, belangengroepen van bijvoorbeeld journalisten, advocaten, Greenpeace, huisartsen, VNONCW en ga zo maar door. Om duidelijk te zijn: allen zijn om veel verschillende redenen tegen de wet.

Met de kritiek is nauwelijks iets gedaan. Critici zet Lodewijk Asscher (PvdA) weg als ‘naïef’ zonder onderbouwing over nut en noodzaak te leveren. Het maatschappelijk debat is nauwelijks gevoerd. De kamer ging akkoord en dat is niet heel bijzonder voor een orgaan dat in de afgelopen kabinetsperiode de volgende conclusie(lange pdf) over zichzelf trok:

De Kamer maakt haar controlerende taak niet waar door een gebrek aan interesse voor ICT en een gebrek aan deskundigheid op ICT-gebied. Bovendien schiet de Tweede Kamer informatievoorziening van het kabinet aan de Kamer tekort.

De vraag is daarom gerechtvaardigd wie er nu naïef is. Er is zicht (ruim 297.000 van de 300.000 handtekeningen zijn gehaald) op een raadgevend, correctief referendum over deze Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten met de daarbij horende debatten in aanloop naar het referendum.

Een mooi moment om de niet malse waarschuwingen nu eens goed en rustig opnieuw te bespreken, bewijs van noodzaak en effectiviteit te eisen om zelf keuzes te maken over de inrichting van onze informatiesamenleving. De vraag is of de overheid ons hele leven moet controleren of niet. Voor dat debat teken ik, u ook?

Te gast bij Café Weltschmerz

“Wat er niet is, kan niet geopenbaard worden. In het NRC-onderzoek naar misstanden rond het persoonsgebonden budget (pgb) blijkt relevante informatie verdoezeld te zijn door deze nooit op papier te zetten. Daarmee is de Wet Openbaarheid van Bestuur (Wob) effectief buitenspel gezet. Zo ontstaan twee realiteiten: een werkelijkheid in documenten en een parallel universum in de praktijk. Bij de besteding van miljarden aan belastinggeld is dat niet wenselijk, maar helaas wel de dagelijkse praktijk. De Tweede Kamer en het ministerie van Binnenlandse Zaken laten het toezicht volledig schieten.”

Brenno de Winter is onderzoeker. Zijn onderwerp is IT en veiligheid. De Winter heeft ca. 2000 Wob (Wet openbaarheid bestuur) verzoeken gedaan. Er is volgens De Winter grote angst bij de overheid om documenten vrij te geven. Terwijl iedere burger in principe een beroep kan doen op de Wob blijkt dat de overheid het gebruik moedwillig frustreert. De overheid weigert bijvoorbeeld uit zichzelf aan te geven welke documenten er over een onderwerp aanwezig zijn en vervolgens worden bij aanvraag de documenten massaal geweigerd. Volgens De Winter kan je niet een maatschappelijk debat voeren bij het ontbreken van kennis over de inhoud. De overheid beroept zich bij weigering argumenten vaak op een waslijst van argumenten. Waarbij de risico’s voor de staatsveiligheid en de privacy van betrokken personen maar al te gemakkelijk centraal staan. Deze geheimzinnigheidscultuur maakt het onmogelijk hulp te verlenen bij organisaties die ontsporen, zoals bij de PGB en om te leren van fouten. Nederland is het enige land in Europa waarbij de informatie architectuur niet op orde is. Men weet niet welke documenten aanwezig zijn en het nazoeken en informeren daarover wordt gaandeweg gefrustreerd. Veel documenten worden daardoor niet gevonden of zelfs achtergehouden.

Waarom mag ik geen digitale handtekening zetten voor GeenPeil?

Volgens deze regering moet in 20172019 de overheid in alle gevallen digitaal met de burger kunnen communiceren. Dus zou het logisch zijn dat bij nieuwe wetten meteen kansen worden benut. Dat blijkt toch vies tegen te vallen. Digitalisering zit bij de overheid nog niet in het bloed.

Op mijn bureau ligt al weken een briefje om het verzoek van GeenPeil om een referendum te organiseren over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en de Oekraïne. Of ik voor of tegen ga stemmen weet ik nog niet, maar het is belangrijk dat wij ons hierover kunnen uitlaten. Sinds 1 juli bestaat namelijk de wettelijke mogelijkheid om een referendum aan te vragen.

Veel gedoe

Recentelijk werd duidelijk dat de verzoeken voor een referendum veel werk voor de Kiesraad zijn. De oorzaak daarvan ligt vooral in het werk dat er moet gebeuren om handtekeningen te controleren. De ondertekenaars moeten namelijk wel in de Basisregistratiepersonen voorkomen en dat nazoeken is heel veel werk.

Het werken met fysieke post is ook gedoe voor zowel de burger als de mensen van GeenPeil. Zij verzamelen de handtekening en sturen dat door. Er is namelijk geen optie om dit digitaal te doen. Voor een nieuwe wet een erg ouderwetse manier van werken.

Eenvoudiger

Het leven zou veel eenvoudiger zijn als het inzamelen van handtekeningen ook elektronisch zou kunnen worden gedaan. Omdat je niet anoniem bent, is daarvoor het gebruik van DigiD een logische keuze. Dat gebruiken we bijvoorbeeld al voor het doen van belastingaangifte. Bovendien is het verschijnsel van een digitale handtekening inmiddels al jaren in de wet verankerd.

Als we de handtekeningen voor referenda elektronisch zouden doen (naast de papieren handtekening) dan wordt het proces fors vereenvoudigd. Bij de digitale handtekeningen kun je de controle volledig geautomatiseerd doen. Dat bespaart ook kosten en de online campagne van GeenPeil zou meteen ook zorgen voor boter bij de vis.

Er is een forse lobby om stemcomputers terug te krijgen, waarbij keer op keer uit onderzoek blijkt dat de anonimiteit en de controleerbaarheid een probleem zijn. Maar mensen blijven aan dat dode paard trekken. Nu heb je een proces waar technologie echt verschil kan maken en niemand die daar iets mee doet. Dat is toch bijzonder voor een overheid met grote digitale ambities.