Wanneer wordt de Nederlandse geheimzinnigheidscultuur eens onderzocht?

Wie ooit gebruik heeft gemaakt van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) weet dat veel overheidsorganen zich uit de naad werken om te voorkomen dat de waarheid boven tafel komt. Misschien is het tijd rond transparantie niet de burger te onderzoeken, maar de overheid.

Als er één dossier met onzinnige geheimzinnigheid is omgeven dan is het wel de aanslag op de vlucht MH17. Op vage gronden wordt veel informatie geweigerd of worden kamervragen in het geheel niet beantwoord. Neem bijvoorbeeld het ontslag van professor George Maat. De forensisch expert gaf presentatie met foto’s van het onderzoek naar de MH17 en werd daarom ontslagen.

Veel doorhalen

De Tweede Kamer vroeg om opheldering door documenten te krijgen. Al bestaat dat recht op basis van de grondwet toch ging de minister zich opeens verschuilen achter de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Veel documenten waren goeddeels gekuist, want volgens de wet zou niet alles openbaar kunnen worden.

Daarna kreeg professor Maat na veel vijven en zessen eindelijk inzage in het onderzoek over hem. De eerste keer dat Maat inzage had in zijn heel dikke dossier was er slechts een uur tijd inclusief een voorgesprek en kon hij niets doen. Pas bij een moeizame tweede poging kreeg hij weer inzage en schreef hij alles over. Dit was de enige manier om het openbaar te maken. Het resultaat zette hij online. Wat opvalt is dat op basis van de Wob er nogal wat is aan te merken op het zwart maken van veel informatie. Ik geef drie voorbeelden:

Ten eerste: het weigeren van simpele feiten. De passage:

Op donderdag 23 april werd op last van de minister van Veiligheid en Justitie de samenwerking met professor Maat beëindigd.

wordt geweigerd. Maar welke grondslag op de Wob hier met succes zou opgevoerd kan worden is mij een compleet raadsel. Dit is toch echt een besluit van de hoogste bestuurder op een departement. Maar misschien had de geheimzinnigheid weinig te maken met de regels van de Wob, maar meer met het verdoezelen van een discrepantie met deze kamervragen van CDA en D66 waar de Minister schreef bij vraag 21:

Na de uitkomsten van het interne onderzoek heeft de korpschef vervolgens bepaald dat de samenwerking met professor Maat in dit identificatieproces werd beëindigd.

Een tweede voorbeeld is de interne beraadslaging. Veel gegevens uit het ‘rapport van relaas’ onder andere geweigerd op basis van zogenaamde stukken opgesteld voor interne beraadslaging. Dat is een uitzonderingsgrond die ambtenaren de ruimte moet geven om een persoonlijke mening te geven zonder dat iedereen die te zien krijgt. Prima. Maar een ‘rapport van relaas’ is een proces verbaal. Dat gaat om feiten niet om meningen. Is dit een gelegenheidsargument of is naar een conclusie toegewerkt?

Zo werden meer feitjes en weetjes geweigerd:

Uit onderzoek is mij, rapporteur, gebleken dat er op intranet een “presentatie voor collega’s” staat. In deze presentatie staan geen foto’s die herleidbaar zijn naar slachtoffers. Op intranet is te zien dat het bericht op 9 april is gewijzigd.

Dat is wel een belangrijk weetje, omdat er een standaard presentatie was en professor Maat dus helemaal niet zijn boekje te buiten was gegaan. Dat roept de vraag op of dit een stukje tekst van intern beraad was of de echte grond van weigering was ‘omdat het de minister schaamrood op de kaken geeft’?

Een foutief beroep op privacy. Her en der worden namen van ambtenaren gezwart om ‘de persoonlijke levenssfeer’ te beschermen. Bij de Wob is dat inderdaad onder omstandigheden mogelijk, maar niet als het gaat om ambtshalve functioneren. Dus een politieambtenaar die een rapport opstelt, een korpschef, een operationeel hoofd LFTO (Landelijk Team Forensische Opsporing) of andere teamleiders zijn mensen die een functie bekleden, waarbij belangrijk is te kunnen herleiden wat zij doen. Dat heeft niets met privacy te maken maar met ambtshalve functioneren.

Dit zijn evident voorbeelden, waarbij doelgericht wordt gewerkt aan het tegenwerken van transparantie. Of minder vriendelijk gezegd: het verdoezelen van de waarheid.

Misbruik

Ondertussen wordt keer op keer geroepen dat de burger misbruik van de Wob maakt. Op kosten van de belastingbetaler wordt naar dat ‘misbruik’ onderzoek gedaan. Maar naar het misbruik door de overheid wordt geen onderzoek gedaan. De laatste vijfjaarlijkse analyse naar de werking van de wet stamt al weer uit 2004.

Misschien zou het goed zijn dat de Tweede Kamer beseft dat zij een grondwettelijk recht op informatie hebben en zich niet met een vertrouwelijke inzage laten afpoeieren. Het parlement hoort zich niet als een soort ‘Wob-misbruikende burger’ met een kluitje in het riet te laten te sturen. Nee. Een actief parlement start nou eindelijk eens een onderzoek naar echt Wob-misbruik en moeizame informatievoorziening.

De hypocresie van het VUmc (1)

Het VUmc was al banaal met het heimelijk filmen van patiënten. Maar wat ze nu flikken is echt een gotspe in mijn ogen. Graag zou ik vertellen wat er loos is, maar een verbod weerhoudt me daarvan.

Vanaf het begin volg ik de zaak van het VUmc. Hoe kan het gebeuren dat kwetsbare mensen in het geniep met 35 camera’s worden gefilmd om daarna dat leed zonder toestemming uit te venten op nationale televisie? Het ziekenhuis roept om het hardst dat alles met de beste bedoelingen was en dat ervan geleerd moet worden. Ondertussen weigert het ziekenhuis concrete vragen te beantwoorden en dus moet je informatie elders zien te krijgen.

Onderzoek CBP
Het College bescherming persoonsgegevens (CBP) deed onderzoek en kwam tot de conclusie dat het VUmc in strijd met de wet handelde. Verdere informatie ontbreekt, maar die is er wel degelijk. Via de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) mag iedereen vragen die documenten te openbaren. Natuurlijk heb ik een verzoek ingediend en kreeg nul op rekest.

Er zijn partijen die namelijk bezwaar hebben tegen openbaarmaking. U mag raden welke. In ieder geval werd de informatie geweigerd met de volgende redenering: openbaarmaking kan leiden tot media-aandacht voor de zaak en het OM vreest dan dat getuigen in het geven van hun verklaring worden beïnvloed. En dat bij een zaak die niet bepaald onder de radar is gebleven.

Onbekende tegenstander
Ik ben het met dat besluit niet eens en wil daartegen procederen. Om dat te kunnen heb ik alle processtukken opgevraagd. Je wilt toch weten tegen welke redeneringen van wie je het opneemt. Eerst weigerde het CBP de stukken. Ik moest toch echt eerst aan het procederen zijn. Dit staat niet in de wet, maar om de lieve vrede heb ik daar toch maar gehoor aan gegeven. Dus zonder argumenten de procedure in om dan later echt naar de inhoud te mogen.

En ja hoor, na een week kwamen mijn processtukken. Nou ja, ik kreeg wel informatie, maar niet alles. Tegen wie ik het opneem is niet helder. Mijn vermoeden is dat dit een batterij advocaten is. Maar wie dat zijn, is een geheim. Niet echt handig als je overleg wil voeren om juridisering te voorkomen of stel dat je iemand onder ede wil horen. In het geval van de officier van justitie is het ronduit problematisch. Zijn of haar argumentatie houdt opheldering over het VUmc wel ten onrechte tegen en ik vind de redenering krom.

Geheimhouding
Maar niet alleen mijn tegenstanders zijn schimmig ook de bruikbaarheid. Het CBP gaf mij namelijk een de facto communicatieverbod met betrekking tot alles wat in die stukken staat. “Het betreft niet-openbare informatie die u niet mag verstrekken aan derden”, schrijft mevrouw Haasnoot-Van der Zwan mij dan ook. Zonder enige inperking betekent dit concreet dat ik ook over openbare informatie niet zomaar meer mag spreken. Ook niet in een doorgaans openbare bestuursrechtprocedure.

Geheimhouding kan ook alleen maar als er hele zwaarwegende redenen voor zijn of de eiser (ik dus) dat wil. Dat zijn van die gevallen waar er bijvoorbeeld een medisch dossier in het geding is. Maar daar gaat het hier niet om. Knap onhandig in het voeren van een procedure, want deze zaak haalt mogelijk de rechter en die zittingen zijn openbaar. Mijn ervaring is dat er bij mij nog wel eens journalisten in de zaal in de zaal zitten. Daar kan ik dus niet vrijuit pleiten als ik me bij dit verbod neerleg.

Gewoonlijk raadpleeg ik ook nog wel eens collega-wobbers hoe je een zaak moet insteken, maar dat mag ik dus niet. Dat zijn namelijk geen advocaten. Ook voer ik graag procedures in alle openheid, omdat de feedback behulpzaam is. Daarnaast vind ik het cruciaal dat mensen zien hoe transparantie vorm krijgt. Mijn eigen bezwaarschrift – hoe incompleet het nu ook wordt – blijft tijdelijk geheim. Het CBP holt zo wel mijn rechtspositie uit en dus moet ik me ook hiertegen verzetten. Nog meer procederen dus.

Averechts
Ondertussen weet ik niet welke grondslag er voor dit verbod is, welke straffen mij bij overtreding boven het hoofd hangen en waarom deze informatie geheim moet blijven. Gelet op de gegevens slaat dit nergens op. Ik interpreteer dit ook als een poging de journalist de mond te snoeren. Want ik mag u niet vertellen waarom ik het gedrag van het VUmc een gotspe vind. Maar ik kan wel zeggen dat wat ik in de stukken las bizar vond. Ook kreeg ik het gevoel dat het VUmc hypocriet is en niets heeft geleerd van de affaire.

En krijgt het CBP haar zin? Nee, want stilhouden van de VUmc-zaak werkt niet. Ik was er op uit naar een afronding van het dossier te komen. Nu wordt de procedure nieuwswaardig en daarna het echte nieuws. Het lijkt nergens op te slaan. Eerder werden een CBP-onderzoek naar het EPD geopenbaard en mochten we ook het overleg en de aanloop naar de OV-chipkaart zien. Ook kreeg ik in een dag CBP-documenten uit Noorwegen over Philips en privacy.

Waarom het VUmc moeilijk doet is voor u een vraag en voor mij een weet, tenzij u zelf ook een Wob-verzoek indient (pdf). Maar voor mij als journalist voelt deze gang van zaken niet goed.

Minder geheimen, minder voorlichters: het kan!

Nederland is geen transparant land. Een initiatiefwet van GroenLinks moet een unieke kans bieden om dat te gaan oplossen.

Wie probeert de inhoud van beleid te begrijpen en de uitwerking te toetsen is aangewezen op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Daarmee kun je de overheid vragen interne documenten aan iedereen te openbaren. Eigenlijk schrijft de wet ook voor dat documenten ook actief moeten worden geopenbaard, maar dat gebeurt in de praktijk maar mondjesmaat.

Dus moet je de overheid vragen een besluit te nemen door een Wob-verzoek in te dienen. Na duizenden procedures kan ik niet anders dan concluderen dat dat een ware martelgang voor de journalist en rechtzoekende burger is. Maar er is geen keus als je de onderste steen boven wilt krijgen. Ik doe het vaak en deel de resultaten zoveel mogelijk via mijn website.

Maar wie Wobt moet wel over een dikke huid beschikken. Voorlichters laten je gerust weten persona non-grata te zijn als je het lef hebt je verzoek door te zetten. Verschillende overheden begrijpen verzoeken verkeerd en weigeren overleg. Terwijl openbaarheid de norm is, worden verzoeken en weigergronden steevast in het nadeel van de burger geïnterpreteerd. In 2009 kreeg ik communicatie in handen waaruit bleek dat ambtenaren van verschillende gemeenten actief aan het bedenken waren hoe ze mij het beste konden dwarszitten.

Rekeningen sturen was toen de meeste effectieve manier van journalistje pesten en al snel werd dat voor gemeenten standaard. Maar na het vaker bezoeken van de rechtbank dan een gemiddelde draaideurcrimineel gingen duizenden euro’s aan rekeningen van tafel. Koepelorganisaties, die uit publiek geld worden betaald, bemoeien zich wel met beleid maar onttrekken zich aan de Wob. Met één zaak ben ik nu bij het Europese Hof voor de Rechten van de Mens. De uitslag komt over een paar jaar. En de maandenlange termijnen die in de wet vastliggen worden bijna stelselmatig maximaal benut of overschreden. Soms wacht ik maanden op één velletje A4.

Nieuwe WOB
In landen als Zweden, Denemarken, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Bulgarije is transparantie beter geregeld. In Noorwegen kun je gewoon online documenten bestellen. Die krijg je soms binnen een uur en soms na de maximale periode van drie werkdagen. Wetenschappers roepen al langer dat Nederland beneden de standaarden van een open maatschappij functioneert. Ook de politiek ziet dat in. GroenLinks-kamerlid Mariko Peters heeft maandenlang gewerkt aan een initiatiefwet die ons stelsel moet moderniseren. Zelf heb ik hier ook input aan mogen leveren.

Het resultaat is een reveille voor een transparantere overheid. Veel problemen hebben in mijn ogen met de structuur van de overheid te maken. Bijvoorbeeld: de ICT moet veel beter door documenten beter te registreren. Ambtenaren hoeven dan niet meer maanden te zoeken. Ook worden uitzonderingsgronden aangescherpt, zodat regels voor weigeren niet meer misbruikt worden om maar onder transparantie uit te kruipen.

Besluiten moeten beter en meer in lijn met de geest van de wet worden genomen, zodat transparantie weer voorop komt te staan. Van veel informatie wordt nu geëist dat ze actief openbaar worden. Daar hoef je dan als burger niet meer om te vragen. Een enorme verbetering voor zowel burger als de ambtenaar in tijd en irritatie.

Maar de mooiste stap is wel de introductie van een informatiecommissaris. Deze persoon geeft toestemming om termijnen te verlengen, kan ambtenaren onder ede horen en neemt een onafhankelijk besluit als de burger het niet met het besluit eens is.

Dat laatste bespaart de bezwaarfase. Nu doet de beslissende overheid dat zelf. Een tijdrovend proces, waarbij het vaak voelt als college over de wet geven. In de persvrijheidsmonitor (pdf) van 2011 werd ook de slechte kwaliteit van besluiten gehekeld. Door de onafhankelijkheid van de informatiecommissaris zie je in landen als Ierland een drastische afname in het aantal juridische procedures bij de rechter.

Follow the money
Ook wordt de wet logischer doordat we ook publiek geld kunnen volgen. Wie geld van de belastingbetaler aanneemt moet daar ook verantwoording over te durven af te leggen. In andere landen worden daardoor nog wel misstanden aangetoond en dat zal ongetwijfeld ons het nodige geld gaan besparen.

En er is oog voor de ambtenaar. Er zijn enkele galbakken die alleen maar verzoeken indienen om overlast te geven. Als daar echt sprake van is dan kan een verzoek worden geweigerd. Daarvoor moet dan wel de informatiecommissaris worden overtuigd.

Eindelijk gaan we invulling geven aan de slogan ‘de overheid dat ben jij’. De eerste stap is nu een publieke consultatie voor feedback en een wedstrijd om de mooiste preambule bij de wet te schrijven. Daarna kunnen we – als de politiek ook voor meer openheid, beter ICT en dus kostenbesparingen wil stemmen – beleid beter begrijpen. Wobs zijn niet om te pesten, maar om dingen te duiden en het liefst zaken die beter kunnen. Een mooi Nederland is voor mij een land met minder geheimen en meer gefundeerd vertrouwen. Poltici, geef me wat ruimte om mijn werk te doen!

CBP eist verwijdering persoonsgegevens site VNG

AMSTERDAM – Het College Bescherming Persoonsgegevens (CBP) heeft de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) op de vingers getikt voor het noemen van namen van burgers op hun website. Juridische adviezen aan gemeenten moeten voortaan geanomiseerd worden. Dat schrijft de toezichthouder, die onderzoek deed nadat een ambtenaar een klacht had ingediend. De man had bij alle gemeenten informatie opgevraagd met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Lees het verhaal op NU.nl.

ICT-chaos in Amsterdam nekt open source

De ict-infrastructuur in de gemeente Amsterdam staat er zo slecht voor dat de verantwoordelijke directeur het risico van open standaarden en open source niet aandurft. “Het is crisis.”

De gemeente Amsterdam schrapt de plannen om open standaarden en open source te implementeren, omdat dit de heersende ict-chaos zou vergroten. Hierover is een aantal raadsfracties woedend. Eén raadslid overweegt zelfs juridische stappen omdat ambtenaren geen volledige openheid van zaken over de kwestie willen geven.

Het conflict tussen de Dienst ICT en de lokale politiek speelt al enige tijd, maar wordt steeds verder op de spits gedreven. De hoofdstad leek ambitieus aan de slag te zijn gegaan met het gebruik van open standaarden en ook een project om open-sourcesoftware een kans te gunnen, leek te slagen. Maar sinds enige tijd is duidelijk dat de ambities meer door de politiek dan de ambtelijke top worden gedragen. De meest recente climax is dat open-sourcesoftware een risico zou vormen. Lees het verhaal op Webwereld.

GroenLinks wil ‘openbaarheidswaakhond’ oprichten

AMSTERDAM – Het moet voor de overheid moeilijker worden om informatie bij de burger weg te houden, vindt GroenLinks. De partij wil het onderwerp verheffen tot verkiezingsthema en is van plan de wetten op dit fundamenteel te veranderen. Voor toegang tot overheidsinformatie kunnen burgers nu gebruik maken van de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). Die wet is volgens het kamerlid Mariko Peters vaak een moeizame gang voor de burger, omdat verzoeken maandenlang duren, vaak eindigen in juridische procedures, en informatie uiteindelijk toch niet beschikbaar komt. Lees het verhaal op NU.nl.

Zes plannen voor een transparante overheid

De overheid moet transparant worden en daarvoor moet de ICT drastisch op de schop. Met plannen en moties probeert de Tweede Kamer over hun termijn Nederland te besturen. Zes plannen.

Volgens kamerlid Mariko Peters (GroenLinks) leverde dertig jaar recht op toegang tot documenten via de Wet openbaarheid van bestuur niet voldoende op. Teveel blijft ontoegankelijk. Daardoor is het volgens haar lastig te weten wat de overheid uitspookt van ons geld en de macht goed te controleren. Techniek en wetswijzigingen moeten dat veranderen, stelt ze in een plan dat wat haar betreft onderwerp voor de verkiezingen wordt. Ondertussen moeten de cloud en open standaarden gegevens toegankelijker maken en de ICT-kosten van de overheid drukken. Lees het verhaal op Webwereld.

Reactie Brenno de Winter en Gemeente Kaag en Braassem op uitspraak rechtbank Den Haag

Dit bericht is opgesteld in samenwerking met de Gemeente Kaag en Braassem

Burgers en journalisten die de overheid vragen eerder niet geopenbaarde documenten te openbaren, kunnen daarvoor niet langer de rekening gepresenteerd krijgen. Wie de Wet openbaarheid van bestuur (Wob) inzet, maakt informatie voor iedereen toegankelijk en dat is in het algemeen belang. Dat is de conclusie die valt te trekken als gevolg van de uitspraak van de rechtbank ‘s-Gravenhage in een zaak tegen de gemeente Kaag en Braassem, die is aangespannen door onderzoeksjournalist Brenno de Winter. De gemeente had leges gerekend voor het nemen van een beslissing van een verzoek.

“Reactie Brenno de Winter en Gemeente Kaag en Braassem op uitspraak rechtbank Den Haag” verder lezen